Vrijheid van artistieke expressie

Een recht waar Frank Zappa raad mee wist

Ik geef het toe: het is goedkoop effectbejag wanneer ik muziek van Zappa laat horen aan mensen die hem nauwelijks kennen. Vooral als zijn songs over seks in al z'n heftige variaties gaat. De blikken in hun ogen, het ongemakkelijke gevoel dat ze d'r bij krijgen. Ik vind het geweldig om die reacties te zien. En daarbij de vragen en opmerkingen die ze maken: "dus jij luistert hier naar?", "jij vindt dit écht leuk?", "wat een viezerik is die Zappa", "bah, ik word hier bijna onpasselijk van". Onbetaalbaar. "Ja", zeg ik dan, "ik vind zijn muziek geniaal, zo ook deze liedjes". En daar is geen woord van gelogen. Maar het is niet alleen dat goedkope effect, of het heimelijk gniffelen om de teksten. Tuurlijk, soms is dat het geval. Maar er zit vaak meer achter Zappa´s teksten dan je zou verwachten. Hij had er vaak bedoelingen mee die verder gingen dan de vunzige façade deed vermoeden.

Vrijheid van expressie

Frank Zappa liet zich geen grenzen opleggen. Zijn muziek bleef niet niet beperkt tot de populaire genres van het moment. Ook zijn bandsamenstellingen waren niet heel gangbaar: wie had bijvoorbeeld nou een xylofoon, vibrafoon en marimba speler in z'n band? Dat waren er vast niet gek veel. Maar ook in de teksten liet Zappa zich niet beteugelen. Artistieke vrijheid was hem heilig. Meer dan wat dan ook. Waar Zappa signalen ontwaardde van schendingen van die vrijheid, kwam hij in verweer. Dat bleek vooral toen de Parents' Music Resource Center (PMRC) in 1985 werd opgericht door vrouwen van Amerikaans senatoren, om ouders informatie te verschaffen en te waarschuwen tegen verruwing van taalgebruik in de populaire muziek. Dit comité was Zappa een absolute doorn in het oog. Hij zou zich vervolgens al snel opwerpen als één van de woordvoerders van de muzikanten. (maar over PMRC later meer)

Vrijheid van artistieke expressie is niet zomaar een idee, iets ongrijpbaars, of iets waar je geen rekening mee hoeft te houden. Dat blijkt o.a. uit het feit dat het zelfs als recht is vastgelegd in meerdere (inter)nationale (grond)wetten en verdragen. In dit artikel beperk ik mij tot de vastlegging in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) uit 1953. Het belang van dit recht wordt door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (het Hof) omschreven als "one of the essential foundations of (a democratic) society, one of the basic conditions for its progress and for the development of every man." 1 Er wordt dus een zwaar belang gehecht aan het recht op artistieke expressie: het is een fundament voor een democratische samenleving. Een vrij publiek debat is noodzakelijk.

Een logische vraag die je vervolgens kunt stellen, is of alles dan maar toelaatbaar is onder het mom van 'vrijheid van artistieke expressie'? "Als ik in mijn songteksten niet alles kan zetten, ook al is het misschien kwetsend, dan is zelfs het grote goed 'democratie' in het geding." "Het is dan van het allergrootste belang dat alles geoorloofd is." Deze argumentatie zouden voorstanders van ongelimiteerde artistieke expressie kunnen aandragen. Persoonlijk zou ik heel ver in hun opvattingen mee willen gaan, maar ik denk dat er nuances zijn. Ja, zelfs aan vrijheid van artistieke expressie zitten grenzen. In hetzelfde artikel 10 EVRM, waarin de vrijheid van expressie als recht is vastgelegd, staan de beperkingen aangekondigd in lid 2. Vrijheid van expressie is dus geen absoluut recht. In het geval van de artistieke uitingen zijn een paar doeleinden met name van belang: het beschermen van de moraal en de reputatie en rechten van anderen en het beschermen van de territoriale integriteit, de nationale veiligheid en het voorkomen wanordelijkheden en strafbare feiten. Bij de rechten van anderen gaat het eigenlijk om het beschermen van de religieuze gevoelens van anderen en het beschermen van de reputatie van anderen. 2 Maar zoals altijd geldt: wie maakt de afweging of iets toelaatbaar is of niet? Het publieke debat speelt zeker een rol van betekenis, maar pas in de rechtspraak kan per uiting worden vastgesteld of iets legitiem was of niet.

Zappa's songteksten: vorm, doel en legitimatie

In de inleiding gaf ik al aan dat er meer schuilt achter de songteksten van Zappa dan ze soms op het eerste gehoor doen vermoeden. Dit kan ik het beste illustreren aan de hand van Joe's Garage. Van dit album verschenen er in 1979 op vinyl 2 delen: Act I en later de dubbelelpee Act II&III. Het is een satirische rock opera. Alle nummers volgen elkaar sequentieel op en staan in het teken van het verhaal van Joe, een gewone jongen die gitaar wil spelen en zich simpelweg wil vermaken. Hij wil dat echter doen in een totalitaire staat waarin muziek bij wet verboden is om de bevolking te kunnen controleren en reguleren. 3 Het verhaal wordt verteld door een medewerker van de totalitaire staat die zichzelf de Central Scrutinizer noemt. In het openingsstuk legt hij uit waarom er wetten komen die muziek aan banden moeten leggen. "Our criminal institutions are full of little creeps like you who do wrong things . . . and many of them were driven to these crimes by a horrible force called MUSIC! Our studies have shown that this horrible force is so dangerous to society at large that laws are being drawn up at this very moment to stop it forever!

Joe's Garage Act I

In het derde nummer Catholic Girls maken we kennis met het katholieke meisje Mary.

Joe:
All the way
That's the way they go
Every day
And none of their mamas ever seem to know
Hip-hip-hooray
For all the class they show
There's nothing like a catholic girl
At the CYO
When they learn to blow...

Father Riley:
They're learning to blow
All the catholic boys!

(...)

Central Scrutinizer:
This is the Central Scrutinizer...
Joe had a girl friend named Mary
She used to go the church club every week
They'd meet each other there
Hold hands
And think pure thoughts

(overgang naar het vierde nummer Crew Slut)

But one night at the social club meeting
Mary didn't show up...
She was sucking cock backstage at the Armory
In order to get a pass
To see some big rock group for free...
  
Ahum...Pardon! Dusss.... Hier wordt een groep over één kam geschoren, waarbij benadrukt wordt dat de religie de verbindende factor is. Lekker stereotiep: alle katholieke meisjes zouden op seks belust zijn; met name pijpen. Mary blijft een rol spelen in de nummers die daarna volgen. In Crew Slut gaat Mary mee als groupie; de slet van de crew. In Wet T-Shirt Nite doet ze mee aan een, nou ja, een zekere vorm van competitie waarbij borsten, t-shirts en water in het spel zijn ;-)

Het zijn juiste deze nummers, Catholic Girls, Crew Slut en Wet T-Shirt Nite die ik eruit wilde lichten. Al snel wordt Zappa het verwijt gemaakt dat hij zich bedient van vieze, vulgaire, goedkope teksten. Sex sells!, stelde ik al in mijn blog Rooie oortjes. Goedkope teksten over katholieke meisjes die van pijpen wel pap lusten, ja, dat scoort goed! Maar zo oppervlakkig is het niet. Natuurlijk, deels wel. Maar Frank Zappa wilde met name de hypocriete mythe aan de kaak stellen van de 'goede' zedige katholieke meisjes. Zappa was erg kritisch over religie, en was dat ook over de katholieke kerk. Liever zag hij dat ze die hypocrisie lieten varen, en de seksuele revolutie zouden omarmen zoals hijzelf deed. Frank vond zichzelf een pionier als het ging om het publieke debat over seks eerlijk te voeren. Hij zei hierover: "American sexual attitudes are controlled as a necessary tool of business and government in order to perpetuate themselves. Unless people begin to see through that, to see past it to, what sex is really all about, they're always going to have the same neurotic attitudes. It's very neatly packaged. It all works hand-in-hand with the churches and political leaders at the point, where elections are coming up." 4

Al eerder heb ik vastgesteld dat het recht op vrijheid van artistieke expressie niet absoluut is. Wanneer het rechten van andere schaadt, bijvoorbeeld de vrijheid van religie, dan is de marge van vrijheid van expressie niet ruim. Heeft Zappa dan problemen ondervonden met bijvoorbeeld Catholic Girls? Dat viel eigenlijk wel mee. Dat heeft o.a. de volgende redenen:
1. Frank Zappa was geen hitparade-machine. Zijn nummers kregen op de radio vrijwel geen airplay, zijn singles belandden nauwelijks in de hitlijsten.
2. Frank was altijd bereid uit te leggen wat zijn bedoeling was met bepaalde liedjes. In dit geval wilde hij het publieke debat in Amerika over seks op een eerlijke manier voeren. Hij was wars van verbloemen van de waarheid. Daarom pikte hij de mythe van de 'goede zedige katholieke meisjes' eruit.
Maar de belangrijkste reden was misschien wel, dat Catholic Girls kort verscheen na het nummer Jewish Princess (ook in 1979). Dit nummer riep de nodige controverse op, o.a. van de Anti-Diffamatie Liga, een machtige Joodse lobbygroep (zie daarvoor de bespreking van albumklassieker Sheik Yerbouti van Frank Zappa. Catholic Girls was Zappa's manier van zeggen: "Fine, they're slutty freaks, too!" 5 Overigens verwijst Zappa op Joe's Garage Act II in het nummer Stick It Out naar Jewish Princess. Letterlijk wordt een couplet herhaald bij monde van Sy Borg

Sy Borg:

What's a girl like you
Doing in a place like this?
Do you come here often?
Wait a minute. . .
I've got it . . .
You're an Italian . . .
What? You're Jewish?
Love your nails . . .
You must be a Libra . . .
Your place or mine?
  
Kortom, Catholic Girls was een doelbewust antwoord op de eerder ontstane controverse rondom Jewish Princess.

Joe's Garage Act II&III

Joe's Garage gaat niet alleen over Zappa's commentaar op religie, of de hypocriete dubbele moraal in Amerika als het gaat om seks, het album drijft verder de spot met sociale controle mechanismes, consumentisme, staatsmisbruik, en de rock 'n' roll levensstijl. En als je denkt dat de verhaallijn van Joe's Garage te absurdistisch is, vergeet dan niet dat in 1979 in Iran de Iraanse revolutie plaatsvond waarbij populaire muziek werd verboden. Zo absurd was het dus niet. De Central Scrutinizer bestond al in Iran. Wees dan maar blij, zei Zappa in de innersleeve notes bij Joe's Garage, dat je in een land leeft waar je kunt luisteren naar de muziek die je leuk vindt en waar de artiest zijn boodschap kan verpakken in zijn teksten zoals hij wenst zonder aan banden gelegd te worden.

Parents' Music Resource Center (PMRC)

Op een dag in 1985 luisterde de dochter van Tipper Gore naar Darling Nikki van Prince's soundtrack album Purple Rain. Ze was geschokt toen haar dochter de verwijzing naar masturbatie hoorde. Tipper was de vrouw van de democratische senator van Tennessee, Al Gore. Samen met haar invloedrijke vriendinnen, vaak ook de vrouw van een senator, besloot ze de Parents' Music Resource Center (PMRC) op te richten. Eind mei van '85 stuurden ze Stanley Gortikov, toenmalig president van de Recording Industry Association of America (RIAA), een brief waarin ze de platenindustrie beschuldigden van het blootstellen van Amerika's jeugd aan "sex, violence, and the glorification of drugs and alcohol." Ze pleitten voor de invoering van een beoordelingssyteem gelijkwaardig aan het MPAA systeem voor films.

Het duurde niet lang of Frank Zappa kroop in zijn pen. In een open brief in het blad Cashbox addresseerde hij Stan Gortikov van de RIAA. Frank schreef dat hij het gevoel had dat de RIAA gechanteerd werd. Zouden ze geen maatregelen nemen, dan zou één lid van de PMRC, Mrs. Thurmond, wetgeving door het congres loodsen ten nadele van de artiesten. Veel had de RIAA al kunnen weerleggen, maar één eis bleef overeind: het stickeren van albums met waarschuwingsteksten voor de expliciete inhoud. Een passage uit Franks open brief wil ik jullie niet onthouden: "If you are an artist reading this, think for a moment...did anyone ask you if you wanted to have the stigma of 'potential filth' plopped onto your next release via this 'appeasement sticker?' If you are a songwriter, did anyone ask you if you wanted to spend the rest of your career modifying your lyric content to suit the spiritual needs of an imaginary eleven-year-old?" 6

Na die eerste brief hield het voor Frank niet op. Hij schreef nog een open brief aan de president, en liet zich vaak interviewen in televisie en radio programma's. Op 19 september 1985 mocht hij spreken tijdens een bijeenkomst van de Senaatscommissie van Handel, Technologie en Transport over PMRC's voorstel. Frank hield een lang betoog waarin hij bleef benadrukken dat de PMRC de feiten niet goed had, daarmee slechte wetgeving voorstelde, en er vooral op uit leek te zijn hun religieuze waarden op te leggen aan 'hun slactoffers', zoals Zappa zichzelf en zijn medemuzikanten noemde. Ondanks zijn, John Denvers en Dee Sniders getuigenis, bond de RIAA enkele maanden later in. Op 1 november kondigden ze aan dat de waarschuwingssticker zou komen voor potentieel kwetsende albums. De sticker zou de tekst bevatten: "Explicit Lyrics - Parental Advisory". Wie kent ze niet, helaas.

Maar weet je wat het allermooiste is, zelfs het meest ironische, zo je wilt?: Frank Zappa's catalogus zou nooit een sticker zien! Er bestond een zogenaamde lijst van artiesten wiens albums kwetsend zouden zijn, de 'PMRC's Filthy Fifteen'. Geen van die artiesten "had anything in their lyrics even close to the stuff in my catalog, and yet, for some reason, I was never accused of being a 'violator'", aldus Zappa. 7

Zappa: ware voorvechter van de vrijheid van artistieke expressie?

De vraag stellen is hem beantwoorden. Ja, ik vind Frank Zappa een ware voorvechter van de vrijheid van artistieke expressie. De inhoud van songsteksten is aan de artiest om te bepalen. Gelukkig is dat recht van vrijheid van artistieke expressie vastgelegd in (inter)nationale wetten en verdragen. Maar het is niet zo, dat leren deze zelfde wetten en verdragen, dat dat recht absoluut is. Er zijn wel degelijk grenzen. Eén van die grenzen betreft rechten van anderen, waarbij het vooral gaat om het beschermen van de religieuze gevoelens van anderen en het beschermen van de reputatie van anderen. Juist bij die rechten van anderen, bieden de teksten van Zappa een mooie testcase. In het artikel heb ik vooral ingezoomd op enkele teksten van het album Joe's Garage. In Catholic Girls, Crew Slut en Wet T-Shirt Nite zet Frank op een satirische wijze katholieke meisjes neer als perverselingen, groupies van bands, 'meiden die alles doen voor geld', en vooral zot zijn op het afzuigen van bandleden. Zo, dat zijn geen typeringen die je als geloofsgroep graag te horen krijgt. Toch viel niet alles en iedereen over hem heen. Dat was eerder dat jaar in 1979 al gebeurd toen hij joodse meisjes te kakken zette in zijn Jewish Princess. Toen kreeg hij een machtige lobbygroep achter zich aan die wilde voorkomen dat zijn muziek op de radio kwam. Wisten zij veel, dat zijn muziek al nooit veel airplay kreeg!

Ondanks dat het voor Frank prima afliep, kun je je alsnog prima afvragen of zijn artistieke expressie dat andere recht van anderen geschaad heeft. Ik denk dat het meeviel. In de eerste plaats hoefden ze niets te vrezen. De overgrote meerderheid van de Amerikanen zouden zijn muziek nooit horen. Bovendien was je niet verplicht zijn muziek te kopen. Ten tweede was het overduidelijk te horen dat het satire betrof. Overdrijving was een stijlvorm die erg duidelijk gebruikt werd. Maar ook niet onbelangrijk: Frank Zappa had een bedoeling met het nummer. Hij wilde het publieke debat over seks openbreken. Hij wilde dat dit eerijk gevoerd werd, niet dat om de hete brij heen praten, verbloemen dat mensen seks hebben met elkaar, maar dit openlijk durven benoemen. Frank was zelf groot pleitbezorger van de seksuele revolutie (hij was er bepaald niet vies van). Hij gebruikte de mythe van de goede zedige katholieke meisjes om zijn betoog kracht bij te zetten. Het is een feit dat zolang je bijdraagt aan het publieke debat, je verder kunt gaan in de kritiek op religies, dan in het geval je je slechts artistiek uitlaat. Daarmee lijkt het dat Frank Zappa binnen de grenzen van de vrijheid van artistieke vrijheid is gebleven. En dat hij daar tenslotte een waar pleitbezorger van was, bleek uit zijn inzet om de waanideeën van de PMRC te stoppen.

Voetnoten

1 Sanne Koning, 'De kunst is er mee weg te komen. De bescherming van artistieke uitingen onder het EVRM' (scriptie UvA; 15-01-2010; http://arils.uva.nl/nl/onderzoek/overige-onderzoeksverbanden/content/centrum-voor-kunst-recht-en-beleid/publicaties/vrijheid-van-expressie/vrijheid-van-expressie.html)p. 1-40, aldaar 3.

2 Koning, 'De kunst is er mee weg te komen.' (http://arils.uva.nl/.../vrijheid-van-expressie.html)p. 5-8.

3 AllMusic review by Steve Huey, 'Joe's Garage Act I, II & III' (geraadpleegd 28-08-2015; http://www.allmusic.com/album/joes-garage-act-1-2-3-mw0000196440).

4 Wikipedia, 'Joe's Garage' (geraadpleegd 28-08-2015; https://en.wikipedia.org/wiki/Joe%27s_Garage). Het citaat is door Wikipedia gehaald uit Barry Miles, Zappa (Grove Press.; 2004; ISBN 080211783X) p. 284-285.

5 Songfacts, 'Jewish Princess by Frank Zappa' (geraadpleegd 29-08-2015; http://www.songfacts.com/detail.php?id=7286).

6 Frank Zappa with Peter Occhiogrosso, The real Frank Zappa book (Touchstone; 1999 (1ste editie 1989); ISBN 13: 978-0-671-70572-5) p. 264.

7 Frank Zappa with Peter Occhiogrosso, The real Frank Zappa book, p. 278.

Reacties (2)

  • goo.gl

    goo.gl

    11 augustus 2018 op 15:29 | #

    I Ƅⅼog often and I seriously appreciate yߋur information. The article hhas really peaked my interеst.
    I am gоing to takе a note of your site and keеp checking for new іnformation about once peг week.

    I opted in for your Feed as well.

    antwoord

    • Webmaster Meijer

      Webmaster Meijer

      14 augustus 2018 op 20:58 | #

      And I really appreciate your comment on this particular article. Thanks!
      Lately I haven't posted much updates. But that will chance in due course. But monthly I post a sort of popquiz under the menu-item "thema's raden": https://muziekmeijer.nl/index.php/thema-s-raden .
      The person who first comes up with the connection between the 4 albums gets the victory (no real prizes though).

      antwoord

Plaats een reactie

U plaatst een reactie als gast U kunt hieronder inloggen